Thursday, July 20, 2017

LGBT Kong



Salai Za Cung Hnin


Tukar hrawng kan zatlang nun ah chim le ceih a tong ngaimi cu nu le nu/ pa le pa i uar/ i ṭhit-umhnak kong hi a si. Tadinca, journal lawng ah siloin, online zongah ṭialmi le i ruah ngaimi a si fawn.
     Kan mibu (zatlang nun) lawng ah silo in vawleicung  zatlang nun zong ah a laar ngaimi a si. Pa le pa duhhiarnak a ngeimi (homo), nu le nu duhhiarnak a ngeimi (lesbian) , nu-pa sinak (chiaṭha) pahnih a ngeimi pawl (bisexual), nu-pa sinak aa thlengmi pawl kha a tawinak in LGBT (Lesbian, gay, bisexual, transgender) ti an si. Hawi a lo lomi, phungning kel he aa ralkahmi pawl tiin auh khawh an si hnga. Zatlang nun ah thleidan a tongmi zong an si.
     Vawleicung  nuhrin covo lei cawlcanghnak ah nu pawl nun zalonnak lei cawlcanghnak khawh in LGBT pawl cawlcanghnak hi hmaisuang a hung si. Annih zong minung an si caah hawidang nih an tinmi covo he aa tlukceo in an tinco ve awk cu a si ko. Yangon zongah hibantuk LGBT pawl cawlcanghnak a um hi a sau ve cang. Mah bu pawl cu nu nawlcawng  asiloah nu bantukin a ummi pa pawl nih an haohat hna. Kawlram ah LGBT tinvo halnak/ nawlngeihnak lei he pehtlaiin network zong an um cang.
     MMN timi Kawlram i khua a sa nu le nu/ pa le pa ai duhmi pawl nu-pa sinak lei ngandamnak le fimchimhnak bu zong a um. 2006 roca ning in Kawlram ah HIV  i chonhbarhnak ah hin nu le nu/ pa le pa sinak kongkau hi aruang pahnihnak a si. Cu hna bu i an i hmaithlakmi lak ah nu pa sinak khat aa duhmi pawl nih an herhmi le an tinvo hal khawhnak dingin i funtom hi aa tel. Kawlram chung state le division 12 ah an dirh cang ti a si. Nupa sinak khat aa duhmi pawl i an tinvo ngah khawh dingah a ṭuantu HREIB timi nuhrin covo le fimchimtu bu zong an um rih. Ṭhit-umnak puai zong an tuahpiak hna. Mah cu network ah bu 20 nak tam an um.
     Angaite ti ah cun, hi bantuk nupa sinak khat phungning tein i ṭhit-umhnak hi a zalong bakmi, nuhrin covo a sunhsak (biapi ah a chiami) nitlak lei ram pawl hmanh ah ramkip nih nawl-onh a si rih lo. tc.US ram hmanh ah khin state 34 nih nupa sinak khat i ṭhitumhnak hi an khap. February 8 ah US cozah nih ‘nupa sinak khat aa ṭhi-ummi kawp hna kha nu le pa aa ṭhi-ummi kawp pawl bantuk in chungkhar nih hmuhton khawhnak nawl an ngeihmi kha upadi ning in an ngei ve lai’ timi awdar an rak chuah. Hmanhseh, nupa sinak khat i ṭhit-umhnak a khenkhamtu state dang nih cun an pom lo. Ramkomh cozah nih state pawl i upadi sernak nawl ngeihmi cung ah zawmhtaihnak a si tiah an ruah.
     Africa le nichuah-laifang ram pawl ah cun hibantuk hi fak piin an khenkam. Ram cheukhat lebang ah cun thihdaan tiang pek an tong. March 3 ah khan  Uganda ramhun nih ‘gay’ (nupa sinak khat aa duhmi) pawl dohdalnak upadi a chuah i Zimbabwe ramhun zong nih a hnatlakpi ve. Cubantuk upadi an ser caah nuhrin covo an buar a si tiin nitlak lei ram hna nih Uganda ram ah an pekmi bawmhnak tiang an phihkhar. Hi ruangah a hleiin ngakchia le kum upa (tar) pawl an chaihma kho.
     Kawlram ah nupa sinak khat i ṭhit-umhnak (same-sex marriage) hi kham a si. Nawl an buar ko tiah hngalh a si ahcun  thih  tiang  thongthlak khawh a si, tiah an ti. Russia cozah zong nih nupa sinak khat i ṭhit-umhnak hi fak piin an khenkham ve. Democracy le nuhrin covo hmunhma a laak chin vima nak Kawlram i kan zatlang nun ah cun, nupa sinak khat i ṭhit-umhnak kongkau hi cu ruah awk ngai a si rih, a timi zong an um ve. Hi kong ah upadi sertu hna le nuhrin covo lei ṭuanvo a ngeitu hna nih, zeitin an ruah ve  ti hi rammi hna nih theih le hngalh duhmi a si ko cang.


Ch: ႏုိင္ငံေ၇း သေ၇ာ္စာမ်ား (Thit Sar Ni)


*Photo credit to owners.

Wednesday, July 5, 2017

Aalu, arti le coffee


SALAI ZA CUNG HNIN

Hlan lio ah pafa hna an rak um. Nikhat cu a fanu nih a nunnak i a hmuhtonmi a chiatkhatnak kong, harsatnak pakhat hnu pakhat a tonnak kong ah khan a zai. “Hi bantuk nunnak hi dah!” tiah a lungrawhnak kong kha a chim.
Rawlchumh rian a quanmi a pa nih ni khat cu a fanu kha coka ah a hei kalpi. Cun, ketli pathum chung ah ti a rawn hnu ah meiphu cung ah a khin. Ti a hun tlawh khan a pakhatnak ketli ah aalu kha a paih. A pahnihnak ketli ah arti a paih i a pathumnak ketli ah cun coffee kha a paih hna.
Adih cun zei bia hmanh chim lo in a hngah.  A fanu nih a pa cu zeidah a tuah hnga tiah ngangngan ngai in a hngah ko. Minit 20 tluk a rauh hnu ah a pa nih lungthu mei kha a hmih. Cun aalu pawl kha a chuah hna i kheng chung ah a chiah hna. Arti zong kha a chuah i kheng dang ah a chiah ve. Cu bantuk qhiam in coffee zong kha hrai pakhat chung ah a tlen.
Cu tik ah a fanu kha, “Ka fanu, zeidah na hmuh?” tiah a hal. A fanu nih cun, “Aalu le, arti le coffee,’’ tiah a pa cu a leh. A pa nih cun, “Qha tein zoh law, aalu kha von tawng hmanh!” tiah a ti. A fanu nih cun aa lu cu a hun tawngh i aalu cu a rak nem cang kha a hngalh. Cu khawh in, a pa nih arti kha a laak i cheu a fial. Arti cu a hmin tuknak ah a chunglei a rak hak dih. Cun coffee kha kaa khat a din hnu ah a fanu zong kha teh a fial. Coffee rim a hmui caah khan a fanu cu a mirh. Asinain, zeidah a sullam a si ti kha aa fiang rih lo. Cucaah “Ka pa, zeidah na ti duhnak sullam a si?” tiah a hal.                                              
Cu tik ah a pa nih hitihin a hun hrilhfiah. Aalu, arti le coffee cu aa tluk ruangmi linhnak kha pek an si. Sihmanhsehlaw, an rak lehrulh ning belte an i lo cio lo. Aa lu cu a tir ah a hak ko nain a tlokmi tisa he aa ton tik ahcun a nem qhan. Arti cu a kuai a fawimi a si nain a tlokmi tisa he aa ton tik ah a hakmi ah aa cang. Asinain coffee cu phundang te a si. Tisatlok he aa ton tik ah ti kha phundang tein a ttha deuhmi sinak ah a thlen.
“Ka fanu, nang teh zei he dah na lawh? Nunnak ah harsatnak kan ton tik ahhin zeitindah kan lehrulh tawn. Aalu bantuk in maw, arti bantuk in asiloah coffee bantukin dah? Mi zeipoah nih  nifatin kan nunnak ah harsatnak kha a tlawm-tam in ton cio a si. Zeitindah lehrulhnak kan tuah timi cung tu ah hlawhtlinnak kan hmuh ning aa dang cio. Na nunnak i harsatnak na ton caan paoh ah lungzur in um hlah. Coffee bantukin a cangmi harsatnak pawl kha a qha deuhmi sinak ah thleng law…”

Ch: Tu saihdat ciah qaing phat phuh by Moe Shin (I.M.T.) [2016]


Tuesday, February 14, 2017

Tlang-au


Buai hlah usih
Lai le Zo tinak

I fun usih
Chin miphun dihlak

Kauhter usih
A bimi ruahnak

Karhter usih
Thiam sang fimcawnnak

Dirkamh usih
Pipu ro nunphung

Humhak usih
Thingram le tu-hmawng

Kilveng usih
Ramsa phun zakip

Fehter usih
Vapual hmelchunhnak


Ṭuan cio usih
Miphun ṭhanchonak

Lenter usih
A hmunmi dawtnak.

- C.Dairial

25 June 2012 (Cawnnikhat) 3:11 pm

Friday, February 3, 2017

Prof. Hawking: Tu Hnu Kum 1,000 Leng Minung Kan Hmun Ti Lai Lo

Minung nih vancung hmundang ah khuasak khawhnak vawlei dang kan hmuh lo ahcun atu hnu kum 1,000 leng kan hmun ti lai lo, tiah Prefessor Stephen Hawking (kum 74) nih a chim.
Hawking nih hitihin a chim hi Nov. 14 Oxford Union ah a si. “Hmailei minung nunnak caah vankalawng (space) chungah pehzul in hlathlainak kan tuah a hau,” tiah a chim i, “Hi a nennomi kan vawlei ah hin minung hi atu hnu kum 1,000 leng kan hmun rih lai ti ka zum lo,” tiah a peh.
January 2016 ah khan chanthar tthanchonak science le technology ruangah hin minung caah ttih a nungmi ral a chuak kho, tiah ralrin peknak bia a rak chim bal cang. [The Independent]

Wednesday, December 28, 2016

Carel

Salai Za Cung Hnin

          Minung a simi paoh mifim, mithiam, upatmi, hmaizahmi si a duh lo cu an bengbai la dah. Cubantuk si khawh dingah lam pakhat a simi cu "Carel" hi a si. Fimnak cu ca (cauk) chung lawng ah a umlo nain cauk chung i a ummi fimnak hi rel cawk a si hnga lo.
          Mifim, miza si khawhnak lam tampi a um ko lai, tc. fimthiam cawnnak, hmuhton theihhngalh tampi ngeih tbk. an si nain hi capar nih carelnak kha papek le biapi in langhter aa tim.
          Carel a herh ning cu kan theih cang. Cu si ah, zei bantuk ca (cauk) dah kan rel lai? Aa zul colhmi cu zeitindah ca kan rel?
          Caan tampi dih in ca kan rel ahhin, santlaihnak zeimawzat tal a kan pek awk hrim a si. Micheu cu carel an fum (an fum lawlaw khi si), a sullam zong an i fiang huaha lo. Micheu ve cu carel ran kha biapi an chiah tuk nak ah ai ṭialmi ca nih zeidah a chim duh (cawnpiak) timi an piang ti hoi lo. 'Ca kan relmi hi zeitluk ṭhahnem santlai dah a si' timi pedan in tah ahcun zeitluk tam dah kan rel ti lawng silo in zei bantuk cauk phun dah ka rel ti ruahchih a herh kong kan chim cang. Carel ning he pehtlai in:

(1) Rel dingmi ca (cauk) thim
(2) Kan relmi ṭha te'n lung i fiannak
(3) Chinchiahnak tuah/i tlen
(4) Rang deuh in rel khawhnak tiin phun li ah kan ṭhen khawh.

(1) Rel dingmi ca (cauk) thim

http://s3.amazonaws.com/libapps/accounts/61525/images/BookShelves.jpg

           Cauk thim thiam le sunhsak tein relnak nih huamnak a karhter. Thluak a kau i fimcawnnak lei zongah ṭhanchonak tampi ngah khawh a si.

(2) Kan relmi ṭha tein lung i fiannak

https://chesterstreettalk.files.wordpress.com/2015/11/matilda-632x362.jpg
           Hi tlinh khawh nakding ahhin biafang rum ngai a herh. Tuaktaan khawhnak a der ahcun dawntu a si kho fawn. Cucaah cauk rel tik ah caṭialtu nih zeidah a chimduh tiin kanmah ruah ning he cuaithlai thiam a herh. Kanmah sining nih a phanh phaakmi cauk phun rel ah cun kan fiang deuh hrimhrim la. Theihhngalhnak a kauh deuh i hmuhton a tam tik ahcun kha nakin a sang deuhmi kong zong i fian thluahmah a si ko. "Hngalh tiang lawng ca in rel hlah, nun i siamremhnak ca tu ah rel" tiah Ralf Walder Emerson nih a chim bal. Hmur cangh in carel nih carel a fumter. Hmurcangh lo in carel cawn ah a ṭha. Rel ciami nolh ṭhan tbk. zong hman lo awk a si. Cauk ṭhami chung ah mifim pawl i thil an ruah ning, an hmuhton kha fawi tein hngalh khawh le cawn khawh a si. Cauk ṭha rel cu a luancia kum tampi chung i mifim hna he bia i ruah bantuk a si caah sunhsak ngai in rel awk a si. (luala in rel ding a si lo tinak).

(3) Chinchiahnak tuah/i tlen

Image result for taking note in the books with markers

           Caruuk (library) ah kal i ca va rel cu a ṭha ko, cu nakin mah nih cauk i neih a ṭha deuh suaomao. Mah nih i neih ahcun a biapit deuhnak zawn paoh kha riin i chinchiahnak tuah khawh a si. Silole cauk dang pakhat khat ah i tlen khawh a si. Cu nih voidang rel ṭhan tik ah fawi tein kawl le hmuh khawh a si caah san a tlai tuk.

(4) Rang deuhin rel khawhnak

https://thumbs.dreamstime.com/x/concept-rapide-du-relev-7105217.jpg
          Carel ran cu a suallo, i cinken lo bel a poi. Rang piin carel i zuam chun, a chim duhmi nai fian lo ahcun fumter ṭhan ko. Ca tam deuh na rel hnu cun na rang deuh vima te ko lai. Cauk hna thawngin kan theihhngalhmi kha mithmuh kuttongh i hman nakin biapi deuh a simi cu minung lungput, minung sining a phunphun achia, aṭhami, zulh awk le hrial awk thleidan khawh, cun i fiannak a kan pek hi a si.
           Cauk kha ningcang tein rel. Caṭialtu nih aa tinhmi (amuru) kha fian khawh i zuam. Cun cekhlat, voi tampi'n tuak, ruat, aa tlak lomi kha hlaw law aa remtlakmi kha i cinken. A chan chung ah sianginn thla 12 lawng a kai nain American President tiang a cangmi Abraham Lincoln kha ziah kha tluk khan mifim ti a si hnga? Zeiruang ahdah fim cawnnak le thiamsang pipi hmanh nih an upat? Zeidang ruangah a si lemlo, cauk ṭha tampi a rel i aa nunpi caah ti sihlaw, kan palh tuk lai lo. Kum caan saupi ningcang nei in ca a relmi cu university, college bantuk buaih lehhmah a ngah lo nain thil hmuhfiannak le theihhngalh kau a neih caah mi hruaitu dirhmun a si kho ko.
          "A minthang (a langsar lem lomi) cauk le na huam lomi cauk cu rel duh hlah," tiah Emerson nih a rak chim. Pumsa  ṭhancho nakca ah rawl a herh bantukin thinlung ṭhancho nakca ah cauk ṭha tampi rel a herh ve. Zuamcawhnak in a khat i a tlikin a tlimi chan ah carel lo cun theih awk a simi kan theih ti lo caah hawi hnu ai thlai ding si cu chim hau lo, a fiang ko. A ṭhangcho cangmi ram (developed countries) ah cun mino hna nih ni khat ah cafang 10,000 naktam an rel ti a si. Kannih a ṭhangcho cuahmah mi (developing country) Kawlram mino hna nih teh ni khat ah kan relmi cafang hi zeizat remruam dah a hei si hnga? Margaret Fuller nih cun “Nihin carel, thaizing hruaitu (Today a reader, tomorrow a leader)” tiah a ti. Ram ṭhanchonak, zatlangnun ṭhanchonak siamremh le thlen a duh lomi pawl (reactionaries) asiloah phunghlun lawng adik tiah a ruat (pom) zungzal i thlennak a dodalmi (conservative) pakhat nih atu lio ca chuak a rel thawng in hlan phunglam nakin a ṭha deuhmi a hngalh khawh, cun a ṭhangcho i chantiluan a dawi kho dirhmun ah aa chuah kho.
        Kanmah hmuhton (experiences) in zei bantuk rian, zei bantuk kong hmanh a dikthlir in hngalh fian a har tawn. Kum caan tampi chung ah minung tampi nih an hmuhton, an theihhngalhmi aa hlumnak/funnak cauk pawl relnak in a tling deuhmi sinak lei ah mi an hruai. Ca a relmi paoh mifim an si lo nain mifim paoh nih cun ca an rel. Asinain cauk tampi chung i caṭialtu lak zong ah chambaunak a um ṭhiam ve. Pumpak sifak ngaimi caṭialtu nih rumnak ding kong hei ṭial sehlaw cu na relmi na zulh thawng cun mirum na si kho bal lai lo, sullam neilo zong a si hnga.
http://data.whicdn.com/images/3580518/work.5614641.1.flat,550x550,075,f.full-up-like-a-landfill_large.jpg
        Cauk ṭhami bak lawng kan rel la ti hmanh ah a za in caan kan ngei lo va si kaw, a sunglawi tukmi kan caan hi cauk sawhsawh relnak men in kan sawksam le rian kan thlau ahcun a paam tuk na ti ve lo maw?

Ch: * လူတစ္လံုး (လူထု ဦးလွ)
       *  ဦးေနွာက္တြင္ ရင္းနွီးျမွပ္နွံပါ (ေဖျမင့္)
       * လို-တ-ရ (ပီမိုးနင္း)

Tuesday, December 27, 2016

Area 51



SALAI ZA CUNG HNIN

Mirang muicawl ah hmuh lengmang mi Hollywood fidi Will Smith lem a rak cannak Independance Day 1+2 le Men In Black tbk. muicawl ah zeimawzat cu thlak a rak si. A ngaite tiah cun, Area - 51 ah mi zeipaoh luh-chuah khawh a si lo. Science lei a dothlat iikpaak nih cun a vuapvaap in a konglam theihmi, minung tampi ca ah lung awt awmnak a chuahpi khotu thil theihtlei, a dong lomi biahalnak a chuahtertu, American ram President pawl hmanh nih a thluangthlam lawng i an hngalhmi asiloah an hngalhmi hnih khat hmanh mizapi sin ah phuan rak onh lo tiang in an khapmi hmunhma: Area 51 kong cu a tanglei ahhin a tawifiannak te'n kan hun langhter.
     America ram ah minthang bik a thlithup a simi ralkap lei inn a si. Area 51 cu Nevada i Nellis Airforce Base kiang te ah a um. Cozah nih U.F.O. (Unidentified Flying Object) pin ah vawlei dang thilnung (alieans/cutaa) a chiah hna nak a si tiah ti a si.


     Mah inn cu Dreamland tiah min an pek i, kum 1955 ah an rak hun. U-2. SR - 71, radar in tlaih/hmuh a harmi sehlei thiamnak in an rak sakmi F- 117 stealth timi raltuknak vanlawng le B-2 Stealth timi bomb thlaknak vanlawng pawl a voikhatnak an rak hniksaknak hmunhma a si i, UFO timi khengdei bantuk a simi vanzuanglawng (pa-kan-pia) pawl hmuh khawhnak hmun a si. An kahmi asiloah an tlaihmi vancunglawng (spaceship) pawl cekhlat nakah Area 51 ahhin an ratpi tawn tiah UFO hlathlaitu pawl nih an ti. Bia-alnak a chuahter khomi Robert Lazar nih a chim ning ahcun, "Area 51 ah vawlei dang thilnung pawl i sehlei thiamnak (technic) a simi reverse engineering) fimnak he pehtlai in rian a uannak, scientist pawl sin ah vawlei dang thilnung pawl zong an uan ve ka hngalh ko," tiah a ruahnak kha a rak chim. Humhimnak dingrep a buar caah rian phuah tiang a rak tonnak kha Lazar nih cun a chimchih.
     Area 51 ahhin vawleicung i a sau bik vanlawng tliknak bualrawn a um. S-4 tiah auhmi a thlithup bik dal ahhin UFO he aa pehtlaimi kha an tuah i vawleidang thilnung hna i an vanlawng pawl fimtawlnak le cekhlatnak ca ah vanlawng zung pawl, laboratory pawl le practical tuahnak dal (khan) hna zong an um. Mah hi buuk hi US ralkap vanlawng, vancunglawng (spaceship), rocket tbk. ca ah a biapi tuk mi a si caah Bill Clinton ramhun a rak uan lio ah khan, pawngkam ah impact a um khawh le khawh lo dothlatnak kha ram mizapi sin thanh ding ah hnon a rak si. An buuk humhimnak cu felfai tuk in an chiah i, a pawng ah an taarmi signboard ning cun "A chung ah a lutmi cu kahnak nawl pek a si" tiah ralrinnak ca an ial.
     An rak tlaihmi UFO timi vanlawng pawl in propulsion technology cu minung ser vanlawng ah hman dingah tharchuah hannak rian a uantu bu ahhin Lazar aa tel. Cu sehlei fimthiamnak cu minung ser vanlawng ah hman ding ti khi a si. UFO vanlawng a phunphun kha cekhlat pin ah, mah vanlawng pawl i propulsion system kha zeitin kan ser han lai tiah aphi kawl ding in fial an si kong, thetse rawn cung ah an zuantermi vanlawng peer (disk) pakhat kha tette a si tiah Lazar nih a rak phuan. Aherh ning in Lazar rian kha nawl neitu minung lawng nih zoh khawh, rel khawh le hngalh khawh dingah rikhiahpiak a si bantukin amah Lazar zong a konglam hlathlai le zulhdawi a si.
     Lazar nih a nupi le a hawile pawl kha an hniksaknak rawn ah sawm in a rak kalpi hna i, UFO hniksaknak i an zuantermi pawl kha a rak zohter hna. Cu ruangah, faak ngai in dantat aa huah. Tazacuai na si lai tiah an hroceer fawn. Ahnu ah mizapi theih in tv thawnglatu George Knapp sin ah amah konglam le a hmuhton pawl kha a rak phuan.

#စၾကာဝဠာ အနွံ ့သက္ရွိရွာပံုေတာ္ ဖြင့္ျခင္း (တကၠသိုလ္ ၾကယ္ပြင့္) >> pg. 244